Beginnende geletterdheid: letters ontdekken met kleuters

Beginnende geletterdheid is breder dan letters leren. Een kleuter ontdekt eerst waarvoor schrift dient: een boodschappenlijstje helpt onthouden, een naam op de kapstok zegt van wie de jas is. Hij leert hoe je een boek vasthoudt, dat je van links naar rechts leest en dat het verhaal in de tekst staat, niet alleen in de prenten.

Daarna komt de aandacht voor letters zelf. Een kleuter herkent eerst de letters van zijn eigen naam en die van vriendjes. Hij leert dat een m er anders uitziet dan een n, en dat de letter m bij de klank mmm hoort. Die koppeling tussen letter en klank heet het alfabetisch principe. Het is de brug naar het leren lezen.

De oefeningen op deze pagina richten zich op dat laatste deel: letters herkennen, letters vergelijken en letters koppelen aan een klank. Voorlezen, schrijfhoeken en spelen met taal blijven daarnaast minstens zo belangrijk.

De letteroefeningen zijn ingedeeld in drie stappen, van kijken naar de vorm tot koppelen aan een klank. Bij Letterherkenning zoekt de kleuter een letter tussen andere letters. Dat traint goed kijken: de letter vasthouden in het hoofd en hem terugvinden.

Bij Letter vergelijken legt de kleuter verbanden tussen vormen. Dezelfde letters verbinden is de eerste stap. Een hoofdletter verbinden met de kleine letter is moeilijker, omdat de vorm soms heel anders is, zoals bij A en a.

Bij de Letter-klankkoppeling komt de klank erbij. De kleuter zoekt welke prent met een letter begint, of welke letter bij de eerste klank van een prent hoort. Dat vraagt dat hij de eerste klank van een woord hoort en weet welke letter erbij hoort. Het is de stap die het dichtst bij lezen ligt.

Er is geen vaste volgorde, maar een paar keuzes maken het makkelijker. Begin met letters die voor het kind betekenis hebben, zoals de eerste letter van zijn naam. Die letter ziet het elke dag en herkent het vaak al.

Kies daarna letters met een klank die je kunt aanhouden, zoals m, s, r en l. Die zijn makkelijker te horen en te zeggen dan p, t of k. Bied letters die op elkaar lijken niet tegelijk aan. De b en d, of de m en n, zijn voor kleuters lastig uit elkaar te houden. Laat er eerst één goed zitten.

Werk in het begin met weinig letters tegelijk, twee of drie, en breid langzaam uit. De Vlaamse minimumdoelen vragen dat een kleuter op het einde van de kleuterschool minstens vijftien letters herkent door de klank uit te spreken. Daar hoef je niet naar te jagen: het is een richtpunt voor het einde, geen tempo.

Bij elke letteroefening kies je zelf welke letters erop komen. Zo oefen je precies de letters die in de klas of de sessie aan bod kwamen. Werk je met de letter van de week, dan zet je alleen die letter op het blad, eventueel met één letter die het kind al kent.

Daarnaast kies je tussen hoofdletters en kleine letters, en het lettertype. In de kleuterklas en het eerste leerjaar zien kinderen vaak kleine letters in een schoolschrift. Een lettertype dat lijkt op wat het kind in de klas ziet, voorkomt verwarring, bijvoorbeeld bij de a en de g.

Bij elk werkblad hoort een oplossingsblad. Alle letteroefeningen kunnen ook online. De kleuter tikt een letter aan, kleurt een vakje of trekt een lijn op het scherm, en de oefening wordt automatisch verbeterd. Je zet ze klaar in de sessie of als huiswerk, met een link of QR-code voor de ouders.