Begrijpend lezen AVI M5 tot E6: lezen om te leren

In het derde en vierde leerjaar verschuift lezen van een doel naar een middel. Kinderen lezen een tekst over planten bij wereldoriëntatie, een spelregel bij een gezelschapsspel of een uitleg in een rekenboek. Teksten worden langer, de woordenschat wordt rijker en de informatie zit niet meer altijd in één zin.

Dat vraagt nieuwe vaardigheden. Een kind moet hoofdzaken van bijzaken onderscheiden, verbanden zien tussen zinnen en signaalwoorden zoals daarom, maar en eerst begrijpen. Het moet ook leren dat een titel en tussentitels vertellen waarover een stuk tekst gaat.

Ook de vragen veranderen. Naast vragen die je letterlijk terugvindt, komen er vragen waarbij het kind informatie uit twee plaatsen in de tekst moet combineren. Vanaf M6 verschijnen betogende teksten: daar leert het kind dat een schrijver een mening heeft en die met argumenten verdedigt. Zo groeit begrijpend lezen stap voor stap mee met wat het kind elders op school leest.

Op elk van de vier niveaus vind je verhalende, informatieve en instructieve teksten. Op M6 komt daar een betogende tekst bij. Zo kun je per tekstsoort een leerlijn volgen: start met een informatieve tekst op M5 en neem dezelfde tekstsoort later op E5 of M6.

De tabel toont de tekstsoorten per niveau en hoe lang een tekst ongeveer is. Kort is goed om een tekstsoort te verkennen. Lang vraagt meer: het kind moet informatie onthouden, terugzoeken en ordenen. Niet elke combinatie heeft al een lange tekst. Ontbreekt die, dan kun je hem niet kiezen.

Wissel tekstsoorten af. Een kind dat graag verhalen leest, komt informatieve teksten vaak minder tegen buiten de schoolboeken. Juist die tekstsoort vraagt een andere aanpak: niet van begin tot einde meeleven, maar gericht zoeken naar wat je wilt weten.

Een informatieve tekst lees je anders dan een verhaal. Je wilt iets te weten komen, dus je leest gericht. Dat moet een kind expliciet leren, en het helpt om de stappen hardop voor te doen.

Laat het kind eerst de titel, de tussentitels en de prent bekijken en zeggen waarover de tekst zal gaan. Vraag dan wat het er al over weet. Lees daarna samen de vragen, zodat het kind weet wat het zoekt. Tijdens het lezen markeert het de woorden die het niet kent en zoekt het hun betekenis in de zin eromheen.

Na elke alinea vat het kind samen in één zin. Lukt dat niet, dan is dat een signaal om die alinea opnieuw te lezen. Bij de vragen leert het kind terugbladeren naar de juiste plek in plaats van te gokken. Deze aanpak is ook bruikbaar bij teksten uit wereldoriëntatie.

• Voor het lezen: titel, tussentitels en prent bekijken en voorspellen.
• Voor het lezen: de vragen al eens lezen.
• Tijdens het lezen: onbekende woorden aanduiden en uit de context afleiden.
• Na elke alinea: samenvatten in één zin.
• Bij de vragen: terugzoeken in de tekst.

Je kiest een niveau en een tekstsoort, en daarna bepaal je de rest. Bij Tekstlengte kies je kort of lang, met het aantal woorden erbij. Bij Vraagtypes zet je meerkeuze, open vragen en volgordevragen aan of uit. Wil je oefenen op formuleren, laat dan vooral open vragen staan. Wil je snel nagaan wat een kind begrijpt, kies dan meerkeuze.

Met Herkenbare layout krijgt de tekst de vorm van het echte medium. Een instructie wordt een stappenkaart, een experiment een labjournaal, een artikel een magazinepagina en een opiniestuk een opiniepagina. Zo leert het kind dat de vorm van een tekst iets zegt over het doel.

Elk werkblad heeft een oplossingsblad. Alle teksten kunnen ook online, met een link of QR-code, in de sessie of als huiswerk. Meerkeuze en volgorde worden automatisch verbeterd. Open vragen lees je zelf na met het modelantwoord.